‘Goede avond beste mensen. De sage van de Witte Waker, of in ruimere zin: het Bosduinmysterie, houdt al meer dan twee eeuwen lang de Bosduiners in de ban. Het verhaal wordt van generatie op generatie doorverteld. ‘Zoals meestal het geval is, diende de sage vooral een moraliserend doel: de jongsten een zedenlesje geven over een maatschappelijke gedragscode. De boodschap die men met de vertelling over de Witte Waker wou meegeven was: “Wie probeert te nemen wat hem niet toekomt, verliest niet alleen zijn buit, maar ook zijn innerlijke warmte, z’n onschuld.” ‘Maar laat me eerst even duiding geven over de soorten volksvertellingen die er zijn. Een sage is een traditioneel volksverhaal dat zich afspeelt op een concrete plaats en in een bepaalde tijd. Het bevat vaak bovennatuurlijke of angstaanjagende elementen zoals heksen, geesten, duivels en soms – specifiek voor de Kempen – de Witte Wieven. ‘Sagen worden verteld alsof ze echt gebeurd zijn en bevatten een morele boodschap of een levensles. Anders is het met een legende. Dat is oorspronkelijk een christelijk volksverhaal over een heilige, over Jezus, Maria of over een heilig voorwerp. Er gebeurt meestal een wonder, en het verhaal heeft een religieuze boodschap. In de volksmond wordt “legende” breder gebruikt voor oude verhalen die worden doorverteld, maar dat is eigenlijk niet correct. Met het verhaal van de Witte Waker hebben we dus te maken met een volbloed sage, ook al zitten er christelijke ingrediënten in zoals pater Gregorius en het relikwie van Sint-Siardus. ‘Zoals wel vaker gebeurde in een tijd waarin volksvertellingen voor halve waarheden werden aangenomen, begonnen mensen gebeurtenissen en waarnemingen te duiden als bewijs voor de echtheid van het verhaal. De Witte Waker werd vaak gespot op de oevers van een ven, niet alleen in Bosduin, maar in de hele Noorderkempen. Er werden dwaallichtjes gezien die over het venwater zweefden. Wellicht glimwormpjes, lichtgevende kevers, die toen nog niet zo goed als uitgestorven waren. Allemaal fenomenen die toegeschreven werden aan de mythische figuur van de Witte Waker. Ze versterkten de geloofwaardigheid van het verhaal. ‘Sagen worden doorverteld. Er bestaan geen uitgeschreven teksten van – toen toch niet. Maar doorvertellen houdt onvermijdelijk in dat de oorspronkelijke versie voortdurend bijgesteld wordt met een eigen interpretatie van de verteller of aangedikt en uitgebreid met nieuwe bijzonderheden. Zo gebeurde ook hier: het verhaal van Alijt de heks werd erbij gesleurd en verweven in de oorspronkelijke versie van het volksverhaal. ‘De Sage van de Witte Waker speelt zich af in de periode van de Franse Revolutie, dat is van 1789 tot 1799. In 1795 werd Vlaanderen officieel geannexeerd door de Franse Republiek. De strenge Franse wetten tegen de Kerk werden ook in Vlaanderen genadeloos ingevoerd. Kerken werden gesloten, abdijen geplunderd en het luiden van de kerkklokken werd verboden. ‘Er zijn tal van concrete, fascinerende voorbeelden van hoe de lokale clerus en parochianen in Vlaanderen creatieve en riskante listen verzonnen om hun kostbare kerkschatten, reliekschrijnen en archieven te beschermen tegen de Franse inbeslagname. Omdat goud en zilver direct werden omgesmolten om de Franse oorlogskas te spijzen, was haast geboden. ‘In diverse Vlaamse dorpskerken werden kostbaarheden begraven op het kerkhof of verstopt in een verborgen kelder of in een dichtgemetselde nis. Zoals jullie weten, had ik sterke vermoedens en jawel, aanwijzingen, dat minstens een deel van een kerkschat van de Abdij van Tongerlo verstopt zat in een verborgen kelderruimte in de geheime gang van Huize Ten Bosduyn, hoewel de eigenaar dit ten stelligste ontkende. Maar ik had zo mijn wetenschappelijke bronnen die het tegendeel bewezen. En ik kreeg gelijk! Goed, ik wijk af, terug naar ons verhaal. ‘En ja, er zijn historische aanwijzingen van kerkschatten die in vennen, vijvers of grachten gedumpt werden. Het idee was dat metaal onder water prima bewaard bleef en men de schat na de bezetting met dreggen of door het droogzetten van de vijver weer naar boven kon halen. In sommige gevallen lukte dat, maar als de paters werden gedeporteerd of stierven, bleef de locatie een mysterie – zoals hier in Bosduin. ‘Het idee van het dumpen van een schat in het Bosduinven is dus niet zo onrealistisch. De Abdij van Tongerlo beheerde immers de streek waarin het ven ligt en waar het verhaal zich afspeelt.